ترتیب واکسن نوزادان تا بزرگسالی در ایران؛ جدول کامل واکسیناسیون و بررسی سطح ایمنی
- تاریخ انتشار : 06 شهریور 1405
- دسته بندی : بهترین آزمایشگاه کودکان
از همان روزهای اول تولد، سیستم ایمنی نوزاد باید در برابر تعدادی از بیماری های عفونی خطرناک محافظت شود. به همین دلیل، برنامه کشوری ایمن سازی ایران از بدو تولد آغاز می شود و واکسن های مختلف در سنین 2، 4، 6، 12 و 18 ماهگی و سپس حدود 6 سالگی ادامه پیدا می کنند.
در سال های اخیر واکسن های پنوموکوک و روتاویروس نیز به برنامه واکسیناسیون کودکان ایران اضافه شده اند.
بر اساس برنامه فعلی گزارش شده برای ایران، واکسن های روتین دوران کودکی شامل BCG، هپاتیت B، فلج اطفال، واکسن پنج گانه، پنوموکوک، روتاویروس، MMR و یادآور DTP هستند.
یکی از سؤالات رایج والدین این است که:
«از کجا بدانیم واکسن در بدن کودک اثر کرده و ایمنی لازم ایجاد شده است؟»
پاسخ این است که در بیشتر کودکان سالم، تکمیل صحیح برنامه واکسیناسیون برای ایجاد ایمنی کافی است و نیازی به انجام آزمایش خون بعد از هر واکسن وجود ندارد.
اما در شرایط خاص، آزمایشهایی مانند Anti-HBs، HBsAg و برخی آزمایشهای اختصاصی آنتیبادی میتوانند به پزشک در بررسی وضعیت ایمنی کودک کمک کنند.
جدول واکسیناسیون نوزادان و کودکان در ایران
برنامه فعلی واکسیناسیون کودکان در ایران بهطور خلاصه به صورت زیر است:
| سن کودک | واکسنهای برنامه کشوری |
|---|---|
| بدو تولد | BCG، هپاتیت B، فلج اطفال خوراکی |
| 2 ماهگی | پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، پنوموکوک، روتاویروس |
| 4 ماهگی | پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، فلج اطفال تزریقی IPV، پنوموکوک، روتاویروس |
| 6 ماهگی | پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، فلج اطفال تزریقی IPV، روتاویروس |
| 6 ماهگی در برخی مناطق پرخطر | واکسن سرخک بر اساس تصمیم برنامه کشوری |
| 12 ماهگی | MMR و پنوموکوک |
| 18 ماهگی | سهگانه DTP، فلج اطفال خوراکی و MMR |
| 6 سالگی | یادآور سهگانه DTP و فلج اطفال |
| بزرگسالی | یادآور دیفتری و کزاز طبق برنامه توصیهشده، معمولاً هر 10 سال |
این برنامه ممکن است بر اساس شرایط اپیدمیولوژیک و آخرین دستورالعملهای وزارت بهداشت تغییر کند؛ بنابراین کارت واکسیناسیون و اعلام مرکز بهداشت، ملاک نهایی واکسیناسیون کودک است.
واکسنهای بدو تولد نوزاد چیست؟
اولین واکسنهای نوزاد تقریباً بلافاصله بعد از تولد آغاز میشوند.
واکسن BCG
واکسن BCG برای محافظت در برابر اشکال شدید بیماری سل، بهویژه در کودکان، استفاده میشود.
واکسن هپاتیت B
یکی از مهمترین واکسنهایی که در بدو تولد تزریق میشود، واکسن هپاتیت B است.
هپاتیت B میتواند به عفونت مزمن کبد منجر شود و در درازمدت احتمال مشکلات جدی کبدی را افزایش دهد. واکسیناسیون نوزاد از ابتدای زندگی یکی از راههای مهم پیشگیری از این بیماری است.
واکسن فلج اطفال
دوز اولیه واکسن خوراکی فلج اطفال نیز در بدو تولد تجویز میشود و نوبتهای بعدی آن در ماهها و سالهای بعد ادامه پیدا میکند.
واکسن دو ماهگی نوزاد
در دو ماهگی کودک وارد یکی از مهمترین مراحل برنامه واکسیناسیون میشود.
واکسنهای این مرحله عبارتاند از:
- واکسن پنجگانه
- فلج اطفال خوراکی
- پنوموکوک
- روتاویروس
واکسن پنجگانه چیست؟
واکسن پنجگانه یا Pentavalent کودک را در برابر پنج بیماری مهم محافظت میکند:
- دیفتری
- کزاز
- سیاهسرفه
- هپاتیت B
- عفونت ناشی از هموفیلوس آنفلوانزا نوع B یا Hib
واکسن پنوموکوک
پنوموکوک میتواند در کودکان باعث بیماریهایی مانند عفونت شدید ریوی، مننژیت و عفونتهای تهاجمی شود. واکسن پنوموکوک در برنامه فعلی ایران در سنین 2، 4 و 12 ماهگی قرار دارد.
واکسن روتاویروس
روتاویروس یکی از علل مهم اسهال و گاستروانتریت شدید در شیرخواران و کودکان خردسال است. واکسن روتاویروس در برنامه ایران در 2، 4 و 6 ماهگی تجویز میشود.
واکسن چهار ماهگی
در چهار ماهگی نوبت بعدی واکسیناسیون انجام میشود.
در این سن کودک معمولاً دریافت میکند:
- پنجگانه
- فلج اطفال خوراکی
- فلج اطفال تزریقی یا IPV
- پنوموکوک
- روتاویروس
نکته مهم این است که نوبتهای واکسن مکمل یکدیگر هستند و والدین نباید تصور کنند چون کودک یک دوز واکسن را دریافت کرده، دیگر نیازی به دوزهای بعدی ندارد.
واکسن شش ماهگی
واکسنهای اصلی 6 ماهگی عبارتاند از:
- واکسن پنجگانه
- فلج اطفال خوراکی
- فلج اطفال تزریقی
- روتاویروس
همچنین در بعضی استانها یا مناطق پرخطر ممکن است بر اساس تصمیم برنامه کشوری، واکسن سرخک در 6 ماهگی نیز تجویز شود. این مورد برای همه کودکان کشور یکسان نیست.
واکسن یک سالگی یا 12 ماهگی چیست؟
در 12 ماهگی یکی از مهمترین واکسنهای دوران کودکی یعنی MMR تزریق میشود.
MMR مخفف سه بیماری است:
- Measles: سرخک
- Mumps: اوریون
- Rubella: سرخجه
همچنین دوز بعدی واکسن پنوموکوک نیز در 12 ماهگی در برنامه فعلی ایران قرار دارد.
واکسن 18 ماهگی کودک
در 18 ماهگی نوبت یادآور برخی واکسنهای مهم انجام میشود.
در این مرحله معمولاً کودک دریافت میکند:
- واکسن سهگانه DTP
- فلج اطفال خوراکی
- دومین نوبت MMR
دوزهای یادآور اهمیت زیادی دارند، زیرا باعث تقویت پاسخ و حافظه سیستم ایمنی میشوند.
واکسن 6 سالگی چیست؟
مرحله مهم بعدی واکسیناسیون در حدود 6 سالگی و معمولاً پیش از یا حوالی ورود به مدرسه انجام میشود.
در این مرحله کودک یادآور:
- واکسن سهگانه DTP
- واکسن فلج اطفال
را دریافت میکند.
بهتر است والدین کارت واکسیناسیون کودک را نگهداری کنند و هنگام مراجعه به مراکز درمانی یا بهداشتی همراه داشته باشند.
اگر واکسن کودک عقب افتاده باشد چه کنیم؟
عقب افتادن یک نوبت واکسن به این معنی نیست که حتماً تمام واکسنها باید از اول تکرار شوند.
برای کودکانی که واکسنهایشان طبق برنامه انجام نشده، برنامهای تحت عنوان Catch-up Vaccination یا واکسیناسیون جبرانی وجود دارد.
نوع واکسن و زمان نوبت بعدی به موارد مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- سن فعلی کودک
- واکسنهایی که قبلاً دریافت کرده است
- تعداد نوبتهای انجامشده
- مدت زمان تأخیر
بنابراین اگر واکسن کودک به هر دلیل عقب افتاده است، خودسرانه برنامه جدیدی شروع نکنید و کارت واکسیناسیون را به مرکز بهداشت ارائه دهید.
آیا واکسیناسیون بعد از 6 سالگی تمام میشود؟
خیر.
ایمنی در برابر بعضی بیماریها نیاز به نوبتهای یادآور دارد.
برای مثال پس از تکمیل واکسنهای دوران کودکی، یادآور مربوط به کزاز و دیفتری در سنین بالاتر مطرح است و در بزرگسالی نیز معمولاً یادآور آن هر 10 سال یکبار توصیه میشود.
همچنین بر اساس شرایط فرد ممکن است واکسنهای دیگری مانند آنفلوآنزا، HPV، هپاتیت B، پنوموکوک، مننگوکوک یا سایر واکسنها توصیه شوند.
این واکسنها الزاماً جزو برنامه روتین همگانی کودکان ایران نیستند و تجویز آنها به سن، وضعیت سلامتی، بیماریهای زمینهای، شرایط اپیدمیولوژیک و نظر پزشک بستگی دارد.
آیا بعد از واکسن باید آزمایش خون انجام شود؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم بعد از تمام واکسنها باید آزمایش آنتیبادی انجام شود.
برای بیشتر نوزادان و کودکان سالم چنین کاری لازم نیست.
سیستم ایمنی انسان بسیار پیچیدهتر از اندازهگیری یک آنتیبادی در خون است. علاوه بر آنتیبادیها، حافظه ایمنی و پاسخهای سلولی نیز در محافظت فرد نقش دارند.
به همین دلیل، حتی مقدار پایین یک آنتیبادی خاص نیز همیشه به معنی از بین رفتن تمام ایمنی نیست.
آزمایش پس از واکسیناسیون زمانی ارزشمند است که اندیکاسیون پزشکی مشخصی وجود داشته باشد.
نقش آزمایشگاه در بررسی سطح ایمنی بعد از واکسن
در شرایط خاص، آزمایشگاه میتواند با اندازهگیری آنتیبادیهای اختصاصی به پزشک در ارزیابی وضعیت ایمنی کمک کند.
یکی از مهمترین نمونهها، بررسی پاسخ ایمنی نسبت به واکسن هپاتیت B است.
آزمایش Anti-HBs چیست؟
آزمایش Anti-HBs میزان آنتیبادی علیه آنتیژن سطحی ویروس هپاتیت B را بررسی میکند.
اگر بررسی پاسخ به واکسن از نظر پزشکی لازم باشد، آزمایش کمی Anti-HBs معمولاً 1 تا 2 ماه پس از تکمیل مجموعه واکسیناسیون انجام میشود.
در این شرایط، Anti-HBs برابر یا بیشتر از:
10 mIU/mL
بهعنوان پاسخ محافظتی در نظر گرفته میشود.
اما نکته مهم این است که:
آزمایش Anti-HBs بعد از واکسن هپاتیت B برای همه نوزادان و کودکان سالم بهصورت روتین لازم نیست.
چه کودکانی ممکن است به بررسی Anti-HBs نیاز داشته باشند؟
یکی از مهمترین موارد، نوزاد متولدشده از مادر HBsAg مثبت است.
این نوزادان نیاز به مراقبت ویژه برای پیشگیری از انتقال هپاتیت B از مادر به کودک دارند.
پس از انجام واکسیناسیون و اقدامات پیشگیرانه، آزمایشهای:
- HBsAg
- Anti-HBs
در زمان مناسب برای بررسی وضعیت کودک انجام میشوند.
بر اساس راهنمای CDC، این بررسی در نوزادان متولدشده از مادر HBsAg مثبت معمولاً در سن 9 تا 12 ماهگی انجام میشود؛ یا اگر واکسیناسیون با تأخیر تکمیل شده باشد، حدود 1 تا 2 ماه پس از آخرین دوز واکسن.
این آزمایشها دو سؤال مهم را پاسخ میدهند:
آیا نوزاد به هپاتیت B مبتلا شده است؟
و
آیا پاسخ ایمنی کافی پس از واکسیناسیون ایجاد شده است؟
آیا برای واکسن MMR باید آزمایش آنتیبادی انجام شود؟
معمولاً خیر.
در کودکی که برنامه واکسیناسیون استاندارد و مستند دارد، انجام آزمایش سرولوژی بعد از واکسن MMR برای اثبات اثر واکسن بهصورت روتین توصیه نمیشود.
سابقه معتبر دریافت واکسن در بسیاری از موارد از انجام آزمایش غیرضروری ارزش بیشتری دارد.
با این حال در شرایط خاص، پزشک ممکن است آزمایشهایی مانند:
- Measles IgG
- Rubella IgG
- Mumps IgG
را درخواست کند.
آزمایش Rubella IgG چیست؟
Rubella IgG وجود آنتیبادی IgG علیه ویروس سرخجه را بررسی میکند.
این آزمایش در برخی شرایط برای بررسی شواهد ایمنی نسبت به سرخجه استفاده میشود.
توجه داشته باشید که IgG و IgM کاربرد یکسانی ندارند و نوع آزمایش باید بر اساس هدف بالینی توسط پزشک انتخاب شود.
آزمایش Varicella IgG و بررسی ایمنی آبلهمرغان
آزمایش Varicella IgG یا VZV IgG میتواند برای بررسی وجود آنتیبادی علیه ویروس آبلهمرغان استفاده شود.
اما یک محدودیت مهم وجود دارد:
برخی آزمایشهای تجاری Varicella IgG حساسیت کافی برای شناسایی تمام پاسخهای ایجادشده پس از واکسن را ندارند. به همین دلیل ممکن است فرد واکسینه شده باشد اما نتیجه آزمایش منفی گزارش شود.
بنابراین آزمایش روتین Varicella IgG برای اثبات موفقیت واکسیناسیون توصیه نمیشود و داشتن سابقه مستند واکسیناسیون اهمیت زیادی دارد.
آزمایشهای مرتبط با بررسی وضعیت ایمنی کودک
با توجه به شرایط کودک و نظر پزشک، آزمایشهای زیر ممکن است کاربرد داشته باشند:
| نام آزمایش | کاربرد احتمالی |
| Anti-HBs | بررسی پاسخ ایمنی به واکسن هپاتیت B در موارد منتخب |
| HBsAg | بررسی وجود عفونت هپاتیت B |
| Rubella IgG | بررسی شواهد ایمنی نسبت به سرخجه |
| Measles IgG | بررسی شواهد ایمنی نسبت به سرخک در شرایط خاص |
| Mumps IgG | بررسی آنتیبادی علیه اوریون در موارد منتخب |
| Varicella IgG | بررسی شواهد ایمنی نسبت به آبلهمرغان با توجه به محدودیتهای تست |
این جدول به معنی ضرورت انجام تمام این آزمایشها برای کودکان نیست.
انتخاب آزمایش باید بر اساس سابقه واکسیناسیون، وضعیت بالینی و تشخیص پزشک انجام شود.
آیا یک آزمایش میتواند ایمنی کودک نسبت به همه واکسنها را مشخص کند؟
خیر.
آزمایش واحدی تحت عنوان «تست کامل ایمنی واکسنها» وجود ندارد که بتواند با یک نمونه خون مشخص کند کودک در برابر تمام بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن ایمن است.
برای هر بیماری، روش بررسی متفاوت است و حتی برای بعضی واکسنها اندازهگیری روتین آنتیبادی توصیه نمیشود.
بنابراین انجام تعداد زیادی آزمایش آنتیبادی بدون دلیل پزشکی نهتنها ضروری نیست، بلکه ممکن است به دلیل محدودیت بعضی تستها باعث برداشت اشتباه از وضعیت ایمنی کودک شود.
چه زمانی مراجعه به آزمایشگاه برای بررسی ایمنی اهمیت بیشتری دارد؟
ممکن است پزشک در شرایطی مانند موارد زیر بررسی آزمایشگاهی بیشتری را لازم بداند:
- نوزاد متولدشده از مادر مبتلا به هپاتیت B
- کودکان دارای برخی اختلالات سیستم ایمنی
- کودکانی که داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی دریافت میکنند
- کودکان دارای سابقه واکسیناسیون نامشخص
- شرایطی که پزشک برای تصمیمگیری درمانی به مستندات ایمنی نیاز دارد
- برخی تماسهای پرخطر با بیماریهای عفونی
- شرایط خاص پیش از بعضی درمانهای پزشکی
در چنین مواردی، هدف انجام آزمایشهای بیشتر نیست؛ بلکه انجام آزمایش درست در زمان درست است.
نقش آزمایشگاه فوق تخصصی کودکان ایران در بررسی وضعیت ایمنی کودکان
آزمایشهای کودکان صرفاً نسخه کوچکشده آزمایشهای بزرگسالان نیستند. سن کودک، شرایط نمونهگیری، حجم نمونه، محدودههای مرجع و وضعیت بالینی همگی در بررسی نتایج اهمیت دارند.
آزمایشگاه فوق تخصصی کودکان ایران با تمرکز بر آزمایشهای تخصصی نوزادان و کودکان، میتواند در صورت درخواست پزشک، آزمایشهای مرتبط با عفونتها و بررسی برخی شاخصهای ایمنی را انجام دهد.
از جمله آزمایشهایی که در شرایط پزشکی مشخص ممکن است درخواست شوند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
Anti-HBs، HBsAg، Rubella IgG، Measles IgG و Varicella IgG
نتیجه این آزمایشها نباید بهتنهایی مبنای تصمیمگیری درباره واکسیناسیون کودک قرار گیرد؛ بلکه لازم است همراه با:
- سن کودک
- کارت و سابقه واکسیناسیون
- سابقه بیماری
- وضعیت سیستم ایمنی
- زمان انجام آزمایش
- و نظر پزشک
تفسیر شود.
در آزمایشگاه فوق تخصصی کودکان ایران هدف، کمک به پزشک و خانواده برای دستیابی به اطلاعات آزمایشگاهی دقیق و متناسب با شرایط کودک است؛ نه انجام آزمایشهای غیرضروری.
سوالات متداول والدین درباره واکسن کودکان
اولین واکسن نوزاد چه زمانی تزریق میشود؟
واکسیناسیون از بدو تولد آغاز میشود و شامل BCG، هپاتیت B و فلج اطفال خوراکی است.
واکسن دو ماهگی نوزاد چیست؟
در دو ماهگی واکسن پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، پنوموکوک و روتاویروس در برنامه واکسیناسیون قرار دارند.
واکسن چهار ماهگی چیست؟
پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، IPV، پنوموکوک و روتاویروس از واکسنهای چهار ماهگی هستند.
واکسن شش ماهگی چیست؟
در شش ماهگی پنجگانه، فلج اطفال خوراکی، IPV و روتاویروس تجویز میشوند.
واکسن یک سالگی چیست؟
در 12 ماهگی واکسن MMR و نوبت پنوموکوک در برنامه قرار دارند.
واکسن 18 ماهگی چیست؟
در 18 ماهگی یادآور سهگانه DTP، فلج اطفال خوراکی و نوبت دوم MMR تزریق میشوند.
واکسن 6 سالگی چیست؟
در حدود 6 سالگی یادآور سهگانه DTP و فلج اطفال انجام میشود.
اگر واکسن کودک عقب بیفتد باید همه واکسنها از اول تکرار شوند؟
معمولاً خیر. ادامه واکسیناسیون بر اساس سن کودک و دوزهای قبلی با برنامه جبرانی تعیین میشود. برای تصمیم دقیق باید به مرکز بهداشت مراجعه کرد.
آیا بعد از هر واکسن باید آزمایش آنتیبادی بدهیم؟
خیر. برای اغلب کودکان سالم آزمایش آنتیبادی بعد از واکسیناسیون روتین ضروری نیست.
آزمایش Anti-HBs چه چیزی را نشان میدهد؟
این آزمایش میزان آنتیبادی علیه آنتیژن سطحی هپاتیت B را مشخص میکند و در شرایط خاص برای بررسی پاسخ به واکسن هپاتیت B کاربرد دارد.
Anti-HBs چند باشد نشاندهنده پاسخ محافظتی است؟
پس از تکمیل واکسیناسیون و در شرایطی که بررسی آزمایشگاهی اندیکاسیون داشته باشد، سطح 10 mIU/mL یا بیشتر بهعنوان پاسخ محافظتی در نظر گرفته میشود.
آیا پایین آمدن Anti-HBs همیشه به معنی از بین رفتن ایمنی است؟
خیر. سطح آنتیبادی ممکن است با گذشت زمان کاهش پیدا کند، در حالی که حافظه ایمنی همچنان وجود داشته باشد. به همین دلیل تفسیر نتیجه فقط بر اساس یک عدد و بدون درنظرگرفتن سابقه واکسیناسیون صحیح نیست.
جمعبندی؛ واکسیناسیون بهموقع، اولین قدم محافظت از کودک
برنامه واکسیناسیون نوزادان و کودکان در ایران از بدو تولد آغاز میشود و در ماههای 2، 4، 6، 12 و 18 و سپس در حدود 6 سالگی ادامه پیدا میکند.
رعایت زمانبندی واکسنها و نگهداری کارت واکسیناسیون از مهمترین کارهایی است که والدین میتوانند برای محافظت از سلامت کودک انجام دهند.
در بیشتر کودکان سالم، نیازی به آزمایش آنتیبادی پس از هر واکسن وجود ندارد. اما در شرایط خاص، آزمایشهایی مانند Anti-HBs، HBsAg و برخی تستهای اختصاصی IgG میتوانند اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک قرار دهند.
آزمایشگاه فوق تخصصی کودکان ایران با تمرکز بر آزمایشهای نوزادان و کودکان، میتواند در مواردی که پزشک تشخیص دهد، به بررسی دقیقتر شاخصهای آزمایشگاهی مرتبط با عفونت و وضعیت ایمنی کودک کمک کند.
توجه: این مقاله برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده و جایگزین توصیه پزشک یا دستور مرکز بهداشت نیست. برنامه واکسیناسیون ممکن است با توجه به مصوبات وزارت بهداشت، وضعیت اپیدمیولوژیک یا شرایط اختصاصی کودک تغییر کن
